Czym są organizacje non profit (NGO) w Polsce?

Organizacje pozarządowe, określane skrótem NGO (ang. Non-Governmental Organizations), to podmioty funkcjonujące niezależnie od administracji publicznej oraz sektora komercyjnego, których działalność ukierunkowana jest na realizację dobra wspólnego. Występują one w różnych formach prawnych, takich jak fundacje, stowarzyszenia czy inne organizacje społeczne, a ich nadrzędnym celem nie jest generowanie zysku, lecz realizacja misji społecznych.

Zakres działań NGO obejmuje m.in. sfery społeczne, kulturalne, edukacyjne, charytatywne, sportowe, ekologiczne, a także ochronę praw człowieka i wsparcie grup narażonych na marginalizację społeczną. Zgodnie z zasadą non profit, wszelkie środki finansowe pozyskiwane przez organizacje pozarządowe są w całości przeznaczane na realizację celów statutowych, a nie na wypłatę zysków czy dywidend.

Na terenie Polski działa obecnie ponad 130 tysięcy zarejestrowanych organizacji pozarządowych, których dane są dostępne kompleksowo w Rejestrze NGO. Ich aktywność obejmuje w szczególności:

• działalność charytatywną – udzielanie pomocy osobom potrzebującym, organizowanie zbiórek publicznych oraz wsparcie dla osób ubogich, chorych lub dotkniętych różnymi formami kryzysu życiowego;

• edukację – prowadzenie warsztatów, szkoleń i kursów, a także działania wspierające rozwój dzieci, młodzieży oraz osób dorosłych;

• ochronę zdrowia – promocję zdrowego stylu życia, współfinansowanie leczenia, zakup i udostępnianie specjalistycznego sprzętu medycznego;

• ochronę środowiska – inicjatywy ekologiczne, działania na rzecz zrównoważonego rozwoju oraz ochrony przyrody;

• działalność kulturalną i sportową – organizowanie wydarzeń artystycznych i sportowych, wspieranie lokalnych tradycji, dziedzictwa kulturowego oraz aktywności fizycznej;

• ochronę praw człowieka i demokracji – działania na rzecz praw obywatelskich, wsparcie inicjatyw demokratycznych oraz monitoring przestrzegania praw człowieka.

Organizacje pozarządowe, w tym fundacje i stowarzyszenia, podlegają obowiązkom sprawozdawczym wobec instytucji publicznych, takich jak Krajowy Rejestr Sądowy (KRS) oraz Krajowa Administracja Skarbowa (KAS). Rozliczenia te obejmują zarówno aspekty formalno-prawne, jak i podatkowe.

Organizacje pozarządowe a sfera pożytku publicznego

Organizacje pozarządowe mogą realizować swoje działania w ramach tzw. sfery pożytku publicznego, zgodnie z ustawą o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Ustawa ta precyzyjnie określa obszary, w których NGO mogą podejmować aktywność, m.in. w zakresie pomocy społecznej, ochrony zdrowia, edukacji, kultury, przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu, wspierania osób z niepełnosprawnościami, ochrony środowiska czy wzmacniania rodziny.

Organizacje działające w tych obszarach mogą ubiegać się o status organizacji pożytku publicznego (OPP), który uprawnia je m.in. do otrzymywania 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych.

Jak działa ustawa o działalności pożytku publicznego?

Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie określa warunki, w których odpłatna działalność pożytku publicznego prowadzona przez organizację pozarządową uznawana jest za działalność gospodarczą, a tym samym wymaga formalnej rejestracji.

Odpłatna działalność pożytku publicznego zostaje zakwalifikowana jako działalność gospodarcza, jeżeli spełnione są łącznie dwa warunki:

• pobierane wynagrodzenie przewyższa koszty – w sytuacji, gdy opłaty pobierane przez organizację są wyższe niż rzeczywiste koszty prowadzenia danej działalności;

• wysokie wynagrodzenia pracowników – gdy przeciętne miesięczne wynagrodzenie osoby zatrudnionej przy tej działalności, liczone za okres ostatnich trzech miesięcy, przekracza trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw ogłaszanego przez prezesa GUS.

Przepisy te wprowadzają bardziej restrykcyjne kryteria uznania działalności za gospodarczą w odniesieniu do organizacji pożytku publicznego niż w przypadku innych podmiotów. W praktyce oznacza to, że przekroczenie określonych limitów finansowych skutkuje obowiązkiem rejestracji działalności gospodarczej. Wyjątek stanowią sytuacje, w których określony rodzaj działalności jest wyłączony z definicji działalności gospodarczej na podstawie innych przepisów, np. w przypadku prowadzenia szkół zgodnie z ustawą o systemie oświaty.

Organizacje pożytku publicznego mogą prowadzić działalność gospodarczą wyłącznie w charakterze pomocniczym wobec działalności statutowej. Całość osiągniętego dochodu musi zostać przeznaczona na realizację celów pożytku publicznego. Nowelizacje ustawy nakładają obowiązek odzwierciedlenia tych zasad w dokumentach wewnętrznych organizacji, takich jak statut czy uchwały organów statutowych.

Czym jest działalność pożytku publicznego?

Zgodnie z ustawą z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, działalność pożytku publicznego to społecznie użyteczna aktywność prowadzona przez organizacje pozarządowe oraz inne uprawnione podmioty w sferze zadań publicznych. Jej celem jest realizacja dobra wspólnego poprzez działania m.in. w obszarze ochrony zdrowia, edukacji, kultury, praw kobiet, ekologii czy działalności charytatywnej.

Działalność ta musi być określona w statucie organizacji i może być prowadzona w dwóch formach:

• działalności nieodpłatnej, w ramach której organizacja realizuje swoje cele statutowe bez pobierania opłat od beneficjentów;

• działalności odpłatnej, w której organizacja pobiera opłaty za świadczone usługi, jednak nadal działa w ramach celów statutowych i bez konieczności rejestrowania działalności gospodarczej.

Kto może prowadzić działalność pożytku publicznego?

Poza organizacjami pozarządowymi, takimi jak fundacje i stowarzyszenia, działalność pożytku publicznego mogą prowadzić również:

• organizacje kościelne oraz jednostki organizacyjne kościołów i związków wyznaniowych;

• stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego;

• spółdzielnie socjalne;

• spółki akcyjne i spółki z ograniczoną odpowiedzialnością;

• kluby sportowe działające w formie spółek.

Warunkiem prowadzenia takiej działalności jest brak nastawienia na osiąganie zysku, przeznaczanie całości dochodu na cele statutowe oraz zakaz podziału zysku pomiędzy wspólników, akcjonariuszy lub pracowników.

Co oznacza działanie w sferze pożytku publicznego?

Działanie w sferze pożytku publicznego oznacza, że statutowe cele organizacji mieszczą się w jednym lub kilku obszarach wskazanych w przepisach prawa. Wystarczy realizacja zadań w jednym z tych obszarów, aby organizacja została uznana za działającą w sferze pożytku publicznego.

Przykładowo, organizacja wspierająca osoby z niepełnosprawnościami poprzez rehabilitację, zajęcia rekreacyjne czy szkolenia zawodowe realizuje zadania publiczne w zakresie działalności na rzecz osób niepełnosprawnych.

Sfera pożytku publicznego obejmuje zadania publiczne określone w art. 4 ustawy, w tym m.in. pomoc społeczną, integrację społeczną, edukację, kulturę, ochronę zdrowia, ekologię, rozwój wspólnot lokalnych, wolontariat, prawa człowieka, bezpieczeństwo publiczne oraz przeciwdziałanie uzależnieniom i patologiom społecznym.

Na mocy art. 215 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, od 1 stycznia 2012 r. wprowadzono dodatkowy obszar działalności pożytku publicznego – wspieranie rodziny i systemu pieczy zastępczej, co umożliwia organizacjom realizację działań w tym zakresie jako pełnoprawnych celów statutowych.

Działalność odpłatna i nieodpłatna pożytku publicznego

Działalność odpłatna pożytku publicznego obejmuje działania mieszczące się w celach statutowych organizacji, za które mogą być pobierane opłaty od beneficjentów lub innych odbiorców usług, takich jak jednostki administracji czy przedsiębiorstwa. Przykładami takiej działalności są m.in. sprzedaż usług rehabilitacyjnych, działania reintegracyjne osób zagrożonych wykluczeniem społecznym czy sprzedaż przedmiotów otrzymanych w formie darowizn.

Całość przychodu z działalności odpłatnej musi zostać przeznaczona na realizację działalności pożytku publicznego. W przypadku naruszenia zasad jej prowadzenia, organ administracji publicznej może zobowiązać organizację do zarejestrowania działalności gospodarczej w KRS. Brak wykonania tego obowiązku może skutkować sankcjami finansowymi.

Działalność nieodpłatna pożytku publicznego polega na realizacji zadań publicznych bez pobierania wynagrodzenia od beneficjentów i stanowi podstawową formę aktywności wielu organizacji pozarządowych.

Inwestowanie środków finansowych przez organizacje pozarządowe

Od 1 stycznia 2004 r. organizacje pozarządowe mogą inwestować posiadane środki finansowe bez obowiązku zapłaty podatku dochodowego, pod warunkiem że dochód z inwestycji zostanie przeznaczony na realizację celów statutowych. Dopuszczalne formy inwestowania obejmują m.in. zakup obligacji Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego, nabywanie papierów wartościowych za pośrednictwem wyspecjalizowanych firm oraz inwestowanie w jednostki uczestnictwa funduszy inwestycyjnych.

Zwolnienie podatkowe ma zastosowanie niezależnie od terminu wydatkowania środków, o ile są one przeznaczone na cele wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych. Przepisy te zakończyły wcześniejsze spory interpretacyjne z organami skarbowymi i jednoznacznie uregulowały zasady inwestowania kapitału przez NGO.

Współpraca finansowa administracji publicznej z NGO

Współpraca finansowa administracji publicznej z organizacjami pozarządowymi obejmuje szeroki katalog form wsparcia, w tym nie tylko dotacje, ale także umowy partnerskie, partnerstwa publiczno-prywatne, inicjatywy lokalne oraz środki pochodzące z funduszy zagranicznych, w szczególności Unii Europejskiej.

Do podstawowych form współpracy należą:

• powierzanie realizacji zadań publicznych wraz z pełnym finansowaniem;

• wspieranie realizacji zadań poprzez częściowe dofinansowanie;

• inicjatywy lokalne realizowane wspólnie z mieszkańcami;

• umowy partnerskie w ramach polityki rozwoju;

• partnerstwa publiczno-prywatne;

• realizacja projektów finansowanych ze środków międzynarodowych.

Dodatkowo organizacje pozarządowe mogą otrzymywać środki publiczne w ramach zamówień publicznych, uczestnicząc w przetargach i konkursach ogłaszanych przez instytucje publiczne.

Różnica między wspieraniem a powierzaniem realizacji zadania publicznego

Ustawa przewiduje dwie podstawowe formy współpracy finansowej: powierzanie oraz wspieranie realizacji zadań publicznych. Powierzanie oznacza pełne finansowanie zadania przez administrację publiczną, natomiast wspieranie polega na częściowym dofinansowaniu, przy konieczności wniesienia wkładu własnego przez organizację.

Wkład własny może mieć charakter finansowy, rzeczowy lub osobowy, np. w postaci pracy wolontariuszy. W praktyce organizacje mogą również deklarować wkład własny w konkursach dotyczących powierzania zadań, co sprawia, że różnice pomiędzy tymi formami bywają w realizacji mniej wyraźne, choć formalnie pozostają odrębne.